काठमाडौं । अमेरिका र इरानले आइतबार लामो समयदेखि चलेको युद्ध रोक्ने समझदारीमा पुगेका छन्। अमेरिका र इरान शान्ति सम्झौतामा पुगेसँगै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य चार प्रतिशतभन्दा बढीले घटेर ८१.१५ अमेरिकी डलर पुगेको छ।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले आफ्नो ८० औं जन्मदिन मनाउने क्रममा यो ऐतिहासिक सम्झौता पूरा भएको घोषणा गरेका हुन्। तर इरानले ट्रम्पको जन्मदिनमा अमेरिकासँगको सम्झौताको घोषणा गरेन। तेहरानले घोषणा केही घण्टा पछि सार्यो। जसअनुसार इरानमा मध्यरात पछि केही मिनेटमा सम्झौताको घोषणा गरियो। यसले इरानमा सोमबार मिति तोक्यो, जबकि अमेरिकामा अझै आइतबार थियो। यसको अर्थ ट्रम्पको जन्मदिनमा सम्झौताको घोषणाले इरानलाई धेरै हदसम्म सुरक्षित राख्यो।
रोचक कुरा यो सम्झौतामा इजरायलको कुनै पनि भूमिका रहेको छैन। जसका कारण यो लडाइँ सुरु भयो उबिना नै दुई देश युद्ध रोक्न सहमत भएका हुन्। यससँगै अब विश्वको सबैभन्दा महत्वपूर्ण तेल मार्ग होर्मुज जलडमरू (जलमार्ग) पुनः खोल्ने र इरानी बन्दरगाहमा लागेको अमेरिकी नौसेना नाकाबन्दी हटाउने घोषणा गरिएको छ।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमा लेखेका छन्, ‘इस्लामिक गणतन्त्र इरानसँगको सम्झौता अब पूरा भएको छ। सबैलाई बधाई! म यसद्वारा होर्मुज जलडमरूको टोल फ्री खोल्ने पूर्ण अधिकार दिन्छु र संयुक्त राज्य अमेरिकाको नौसेना नाकाबन्दी तुरुन्तै हटाउने अधिकार दिन्छु। संसारका जहाजहरू, आफ्ना इन्जिनहरू सुरु गर्नुहोस्। तेल बग्न दिनुहोस्!’
इरानका उपविदेशमन्त्री काजेम घरिबाबादीले सरकारी टेलिभिजनमा सम्झौताको पुष्टि गर्दै भने, ‘यो समझदारीपछि लेबनानसहित सबै मोर्चामा सैन्य अपरेशन तुरुन्त र स्थायी रूपमा रोक्ने र अमेरिकी नाकाबन्दी हटाउने सहमति भएको छ।’
उनले यो महिनौं लामो कठिन वार्ताको परिणाम भएको बताएका छन्। उनका अनुसार कतारी मध्यस्थकर्ताको सहयोगमा १७ घण्टाको निरन्तर छलफलपछि समझदारी जुटेको हो। ओमान र स्विट्जरल्याण्डले पनि यस वार्तामा ब्याक-च्यानल मध्यस्थकर्ताको रूपमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।
पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री शहबाज शरीफले आगामी शुक्रबार स्विट्जरल्याण्डको जेनेभामा औपचारिक हस्ताक्षर समारोह हुने जानकारी दिएका छन्। यदि सम्झौता लागू भयो भने, यो सन् १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिपछि अर्थात् विगत ४७ वर्षमा अमेरिका र इरानबिचको पहिलो उच्चस्तरीय प्रत्यक्ष बैठक हुनेछ।
सम्झौताअनुसार होर्मुज जलमार्ग तुरुन्त टोल फ्री खोलिने, इरानी बन्दरगाहमा लागेको नाकाबन्दी हटाइने र ६० दिनभित्र आणविक कार्यक्रम, इरानी सम्पत्ति फिर्ता तथा अन्य महत्वपूर्ण मुद्दामा अन्तिम सम्झौताका लागि वार्ता सुरु हुने बताइएको छ। इरानी मिडियाका अनुसार अमेरिकाले वार्ता सुरु हुनुअघि नै १२ अर्ब डलर इरानी सम्पत्ति फिर्ता गर्नेछ। यसका साथै अमेरिकाले इरानको तेल क्षेत्र र बैंकिङ प्रणालीमा लगाएका कडा आर्थिक प्रतिबन्धहरू पनि चरणबद्ध रूपमा फुकुवा गर्ने सहमति भएको छ।
फेब्रुअरीको अन्त्यतिर सुरु भएको यो युद्धले हजारौं मानिसको ज्यान लिएको थियो। इरानले होर्मुज जलमार्ग अवरुद्ध गरेर विश्वव्यापी तेल आपूर्तिमा ठूलो असर पुर्याएको थियो, जसका कारण विश्व बजारमा कच्चा तेलको मूल्य प्रति ब्यारेल १४० डलर नाघेको थियो। यो समझदारी लागू भएमा क्षेत्रीय तनाव केही घट्ने, तेलको मूल्य घट्ने र विश्वव्यापी अर्थतन्त्रलाई राहत मिल्ने अपेक्षा गरिएको छ। सम्झौताको खबर सार्वजनिक हुनासाथ विश्व बजारमा तेलको मूल्यमा झन्डै १२ प्रतिशतको गिरावट आइसकेको छ।
सम्झौतामा इजरायल र इरान समर्थित हेजबुल्लाहबिच लेबनानमा भइरहेको द्वन्द्वमा युद्धविराम पनि समावेश छ। तर वार्ताको क्रममा इजरायललाई पूर्ण रूपमा बाहिर राखिएकाले इजरायली पक्षमा गहिरो चिन्ता र आक्रोश बढेको छ। ट्रम्पले इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहूलाई ‘धेरै गाह्रो मान्छे’ भनेका छन्। इजरायलको सुरक्षा मन्त्रिपरिषद्ले यस सम्झौतालाई ‘रणनीतिक हार’ र ‘ऐतिहासिक धोका’ को रूपमा हेरेको स्थानीय सञ्चारमाध्यमले जानकारी दिएका छन्। इजरायलले आफ्नो सुरक्षाका लागि इरानका आणविक केन्द्रहरूमा एकलौटी सैन्य कारबाही गर्न सक्ने चेतावनी दिएको छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले यसलाई ‘द्वन्द्वको शान्तिपूर्ण समाधानतर्फको महत्वपूर्ण कदम’ भनेका छन्। जापानी प्रधानमन्त्री साने ताकाची, जर्मनीका चान्सलर फ्रेडरिक मर्ज, फ्रान्सका राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रों, बेलायतका प्रधानमन्त्री केअर स्टार्मर, इटालीयन प्रधानमन्त्री जर्जिया मेलोनी र टर्कीका राष्ट्रपति रेसेप तैयप एर्दोगानसहितका अन्य विश्व नेताले सम्झौताको स्वागत गरेका छन्। उनीहरूले होर्मुजमा स्वतन्त्र नेभिगेसन सुनिश्चित गर्न र इरानको आणविक मुद्दामा छिटो वार्ता अघि बढाउन आग्रह गरेका छन्। यद्यपि, केही पश्चिमा देशहरूले इरानले सम्झौताका सर्तहरू पूर्ण पालना गर्नेमा शंका समेत व्यक्त गरेका छन्।
ट्रम्पले सम्झौतामा जेनेभामा हस्ताक्षर नभएसम्म पूर्ण कार्यान्वयन नहुने स्पष्ट पारेका छन्। उता इरानले पनि हस्ताक्षरपछि मात्र सम्झौता लागू हुने बताएको छ। दुवै पक्षले यो समझदारीलाई ‘महत्वपूर्ण उपलब्धि’ भन्दै आ-आफ्नो जितको दाबी गरेका छन्। आणविक कार्यक्रम जस्ता मुख्य र जटिल मुद्दाहरू ६० दिनको वार्तापछि मात्र टुंगोमा पुग्नेछन्।
यो ऐतिहासिक समझदारीले मध्यपूर्वमा केही शान्ति फर्काउने आशा जगाएको छ। तर कार्यान्वयन, विश्वासको कमी, इजरायलको असन्तुष्टि र आगामी वार्ताका चुनौतीहरू अझै कायम छन्। सम्झौता सफल भयो भने क्षेत्रीय स्थिरता र विश्वव्यापी ऊर्जा बजार दुवैलाई ठूलो राहत मिल्ने विश्वास लिइएको छ। एजेन्सीको सहयोगमा
